EM CỦA NGÀY XƯA

                                      Thơ: Võ Vinh

Tuổi thơ lớn lên bên đồi chuối
Không gì yên bình bằng ngắm khói lam lưng chừng đồi
Khói sáng thì rôm rả gọi ngày 
Khói chiều yên ả gọi sum vầy về bên mâm cơm

Tôi vẫn thấy em bên đồi chuối
Dưới trăng thanh trong vắt yên lành
Tiếng đêm lay khẽ thì thầm
Mái tóc em bên bếp gọi miên man thơ về…

Rồi tôi bị mất tuổi thơ
Bên em bên bếp bình yên bên đồi
Có những đêm ngó lên trời
gọi tên em khẽ mà lòng tuôn vỡ òa…

Tôi thương cây đu đủ bên đồi
Thương bụi chuối khói bếp ươm hiền hòa vào tôi
Thương sao em lem luốc xanh gầy
Trong veo mắt trẻ ửng hồng má thơ
– Rồi anh sẽ đi lên thành phố
Nhớ thương gì cô gái quê nghèo như em đâu…

Tuổi thơ là một giấc mơ
Tiếc hoài đã mất đời này kiếp sau
Rồi tôi cũng lên thành phố thật
Để mất em mất tuổi thơ
                                           mất luôn cả tôi rồi còn đâu…

Trăng bình yên sáng tối bên đồi
Đã gần hết kiếp có tìm lại đâu…
– Rồi anh sẽ đi lên thành phố
Nhớ thương gì cô gái quê nghèo như em đâu
Nhớ thương gì cô gái quê nghèo như em đâu…

Lời bình:
Nguyễn Bá Nha – Cử nhân Việt Nam học

“EM CỦA NGÀY XƯA” – KHI ĐÁNH MẤT MỘT NGƯỜI CŨNG LÀ ĐÁNH MẤT MỘT MIỀN KÝ ỨC

Có những ký ức tưởng đã ngủ yên theo năm tháng, nhưng chỉ cần một làn khói bếp, một vầng trăng hay một góc đồi quen thuộc, tất cả bỗng trở về nguyên vẹn. Có những người đã đi khỏi cuộc đời, nhưng hình bóng vẫn ở lại trong một miền ký ức mà thời gian không thể xóa nhòa. “Em của ngày xưa” của Võ Vinh là một bài thơ như thế. Không cầu kỳ về ngôn từ, tác giả kể lại một miền tuổi thơ bên đồi chuối, nơi có khói lam, bếp lửa, ánh trăng và một cô gái quê nghèo. Nhưng càng đi sâu vào ký ức, người đọc càng nhận ra nỗi đau lớn hơn: nhân vật trữ tình không chỉ đánh mất “em”, mà còn đánh mất cả tuổi thơ và một phần con người mình.

Ngay từ những câu thơ đầu, không gian ký ức đã hiện lên bằng những hình ảnh rất Việt Nam:

“Tuổi thơ lớn lên bên đồi chuối
Không gì yên bình bằng ngắm khói lam lưng chừng đồi”

“Đồi chuối”, “khói lam” là những hình ảnh bình dị của một miền quê nghèo nhưng ấm áp. Tuổi thơ được neo vào một không gian cụ thể, có cây cối, có khói bếp, có những buổi sáng và chiều. Chính sự bình dị ấy làm nên sức gợi cho ký ức.

“Khói sáng thì rôm rả gọi ngày
Khói chiều yên ả gọi sum vầy về bên mâm cơm”

Khói được nhân hóa thành tiếng gọi. Buổi sáng, khói “gọi ngày”; buổi chiều, khói “gọi sum vầy”. Một làn khói nhỏ mà chứa đựng cả nhịp sống gia đình, hơi ấm quê nhà và những bữa cơm đoàn tụ.

Và trong không gian ấy, “em” xuất hiện:

“Tôi vẫn thấy em bên đồi chuối
Dưới trăng thanh trong vắt yên lành
Tiếng đêm lay khẽ thì thầm
Mái tóc em bên bếp gọi miên man thơ về…”

Đây là đoạn thơ giàu chất trữ tình. “Em” xuất hiện bên đồi chuối, bên bếp lửa, dưới ánh trăng – một vẻ đẹp mộc mạc mà trong trẻo. “Mái tóc em bên bếp” như đánh thức trong lòng “tôi” một miền thi ca. “Tiếng đêm lay khẽ thì thầm” khiến cảnh vật như có linh hồn, còn ký ức trở nên mềm mại, mơ hồ.

Nhưng ngay sau vẻ đẹp ấy là một câu thơ đầy ám ảnh: “Rồi tôi bị mất tuổi thơ” Cách nói “bị mất” tạo cảm giác hụt hẫng. Tuổi thơ trong bài thơ gắn với sự xa cách và mất đi một người thương. Từ đây, mạch thơ chuyển từ hồi ức êm đềm sang nỗi đau của một người trưởng thành ngoái nhìn quá khứ.

“Bên em bên bếp bình yên bên đồi
Có những đêm ngó lên trời
gọi tên em khẽ mà lòng tuôn vỡ òa…”

Điệp từ “bên” tạo cảm giác quấn quýt: bên em, bên bếp, bên đồi – ba điểm tựa của một thế giới bình yên. Nhưng thế giới ấy đã mất. Vì vậy, chỉ cần gọi tên em, lòng người đã “vỡ òa”. Nỗi nhớ không còn nhẹ nhàng mà trở thành một khoảng trống khó lấp đầy.

Tác giả tiếp tục gọi tên những hình ảnh của quê nhà:

“Tôi thương cây đu đủ bên đồi
Thương bụi chuối khói bếp ươm hiền hòa vào tôi
Thương sao em lem luốc xanh gầy
Trong veo mắt trẻ ửng hồng má thơ”

“Thương em” đi cùng “thương cây đu đủ”, “thương bụi chuối”, “thương khói bếp”. Con người và cảnh vật đã hòa vào nhau trong ký ức. Thương em cũng là thương quê, thương tuổi thơ, thương một thời nghèo khó nhưng trong trẻo. Những từ “lem luốc”, “xanh gầy”, “trong veo”, “ửng hồng” phác họa một cô gái quê không hào nhoáng nhưng có vẻ đẹp rất riêng – vẻ đẹp của tuổi thơ và sự chân thành.

Thế nhưng, trong miền ký ức ấy đã xuất hiện câu nói như một lời định mệnh:

“Rồi anh sẽ đi lên thành phố
Nhớ thương gì cô gái quê nghèo như em đâu…”

“Thành phố” không chỉ là một địa điểm mà còn tượng trưng cho tương lai, cho những cơ hội và thế giới mới. Còn “cô gái quê nghèo” đại diện cho những gì thuộc về quá khứ. Đáng buồn là khi bước ra khỏi quê nhà, người ta đôi khi tưởng mình có thể bỏ lại tất cả phía sau.

“Tuổi thơ là một giấc mơ
Tiếc hoài đã mất đời này kiếp sau”

Hai câu thơ như một tiếng thở dài. Tuổi thơ đã qua không thể trở lại; tình cảm đã mất cũng không dễ tìm lại. “Đời này kiếp sau” cho thấy nỗi tiếc nuối đã trở thành một phần sâu kín trong tâm hồn nhân vật trữ tình.

Đỉnh điểm của sự mất mát nằm ở những câu:

“Rồi tôi cũng lên thành phố thật
Để mất em mất tuổi thơ
                            mất luôn cả tôi rồi còn đâu…”

Ba chữ “mất” liên tiếp tạo nên sức nặng đặc biệt. Mất em, mất tuổi thơ và cuối cùng “mất luôn cả tôi”. Nếu chỉ mất một người, đó đã là nỗi đau; nhưng ở đây, người ra đi còn đánh mất một phần căn cước tinh thần của chính mình. Bởi “em” đã gắn với tuổi thơ, quê nhà, bếp lửa, đồi chuối và những tháng ngày bình yên.

Đó là điểm sâu sắc của bài thơ: con người đôi khi chỉ nhận ra giá trị của những điều thân thuộc sau khi đã đi rất xa.

Hình ảnh vầng trăng trở lại:

“Trăng bình yên sáng tối bên đồi
Đã gần hết kiếp có tìm lại đâu…”

Trăng vẫn còn đó, đồi vẫn còn đó, thiên nhiên dường như không thay đổi, chỉ có con người đã đổi thay. Cái đau nằm ở chỗ cảnh cũ vẫn nguyên, nhưng người xưa không còn. Vầng trăng trở thành nhân chứng của thời gian, chứng kiến một cuộc chia xa kéo dài gần hết một đời.

Về nghệ thuật, bài thơ sử dụng ngôn ngữ mộc mạc, gần với lời kể và lời tâm sự. Những chất liệu quen thuộc như đồi chuối, khói lam, bếp lửa, cây đu đủ, vầng trăng được kết nối thành một không gian ký ức giàu sức gợi. Điệp từ “mất”, điệp câu “Nhớ thương gì cô gái quê nghèo như em đâu…” cùng những dấu ba chấm khiến cảm xúc như bị ngắt lại bởi những khoảng nghẹn.

“Em của ngày xưa” vì thế không đơn thuần là một bài thơ tình. Đó còn là bài thơ về ký ức, quê hương và sự mất mát trước dòng chảy thời gian. “Em” vừa là một người con gái, vừa là biểu tượng của một miền tuổi thơ đã xa. Khi nhân vật trữ tình nói “mất em”, người đọc hiểu rằng anh đã mất nhiều hơn một tình yêu: anh mất một thế giới từng làm nên tuổi trẻ của mình.

Và có lẽ, điều khiến bài thơ còn ở lại chính là nỗi day dứt rất đời ấy: con người thường mải miết đi về phía trước, đến một ngày ngoảnh lại mới hiểu rằng có những điều từng có tưởng như bình thường, nhưng một khi đã mất thì không tiền bạc, không thành phố, không khoảng cách nào có thể tìm lại được.

“Em của ngày xưa” là lời tự vấn muộn màng về một thời đã mất. Một thời có khói lam gọi ngày, bếp lửa gọi sum vầy, có cô gái quê nghèo bên đồi chuối và có một chàng trai chưa hiểu hết giá trị của những gì mình đang có. Để rồi khi tất cả chỉ còn trong ký ức, người ta mới thấm thía: có những miền quê không chỉ là nơi ta sinh ra, mà còn là một phần tâm hồn; có những người không chỉ đi qua tuổi trẻ, mà trở thành một phần tuổi trẻ của chính ta ./.

Bá Nha