Bến cũ – Nơi gửi lại một mối tình xưa

 BẾN CŨ – NƠI GỬI LẠI MỘT MỐI TÌNH XƯA

Thơ: Nhân Tâm
Lời bình: Bá Nha

BẾN CŨ – NGƯỜI XƯA

Trăm năm đành lỗi hẹn hò,
Cây đa bến cũ, con đò khác đưa.
Người đi khuất nẻo chiều mưa,
Để ta đứng đợi như chưa biết buồn.

Dòng sông vẫn chảy về nguồn,
Mà duyên đôi lứa lại buồn cách xa.
Bến xưa còn bóng cây đa,
Chỉ người năm cũ đã là người dưng.

Mai sau dẫu có tương phùng,
Xin đừng nhắc chuyện đã từng yêu nhau.
Đời người một thoáng bể dâu,
Thôi đành gửi lại một câu… biệt lòng.

(Những năm tháng qua vẫn là hành trang quý giá cuộc đời)

(Nhân Tâm)

Có những cuộc tình đi qua đời người không để lại một lời trách cứ, chỉ để lại một khoảng lặng. Khoảng lặng ấy đôi khi nằm trong một buổi chiều mưa, một dòng sông cũ, một bến đò quen hay bóng cây đa vẫn đứng đó qua bao mùa nắng gió. Người đã đi xa, bến vẫn còn, dòng sông vẫn chảy, chỉ có những người từng thuộc về nhau nay trở thành hai phía của một miền ký ức. Với Bến cũ – Người xưa, Nhân Tâm không kể một câu chuyện tình bằng những biến cố lớn lao, mà chọn những hình ảnh rất quen thuộc của làng quê Việt Nam để nói về một mối duyên không thành và cách con người bình thản gửi lại quá khứ.

Ngay hai câu mở đầu:

“Trăm năm đành lỗi hẹn hò,

Cây đa bến cũ, con đò khác đưa.”

“Trăm năm” vốn gợi một lời hẹn ước dài lâu, nhưng lại đi cùng “lỗi hẹn hò”, tạo nên một nghịch lý buồn. Đáng lẽ tình yêu là chuyện của gặp gỡ, gắn bó và đi cùng nhau qua năm tháng; vậy mà cuối cùng chỉ còn một lời hẹn không thành. Tác giả không truy tìm nguyên nhân, cũng không trách cứ ai. Nỗi buồn được đặt trong hai chữ “đành lỗi”, nhẹ mà day dứt.

Hình ảnh “cây đa bến cũ” mở ra cả một miền ký ức. Trong tâm thức người Việt, cây đa, bến nước, con đò vốn gắn với làng quê, với những cuộc gặp gỡ và chia xa. Nhưng “con đò khác đưa” lại cho thấy một sự thay đổi. Bến vẫn là bến cũ, cây đa vẫn ở đó, chỉ có con đò đã khác. Cảnh vật tưởng như còn nguyên mà đời người đã đổi thay. Chính sự đối lập ấy tạo nên sức gợi cho câu thơ: tác giả không trực tiếp nói nhiều về mất mát, mà để cảnh vật nói hộ lòng người.

Từ đó, nỗi buồn chuyển vào hình ảnh người ở lại:

“Người đi khuất nẻo chiều mưa,

Để ta đứng đợi như chưa biết buồn.”

“Chiều mưa” vốn đã mang sắc thái buồn, còn “khuất nẻo” gợi cảm giác người ấy đã rời khỏi cả một đoạn đời. Người đi, người ở lại vẫn đứng chờ. Đặc biệt, cụm từ “như chưa biết buồn” có sức gợi khá tinh tế. Càng nói “chưa biết buồn”, người đọc càng nhận ra nỗi buồn đã hiện hữu. Đó là nỗi buồn được nén lại, không ồn ào, không than trách.

Cách biểu đạt ấy cũng tạo nên nét riêng trong giọng thơ của Nhân Tâm. Tác giả không đẩy cảm xúc đến bi lụy mà giữ một khoảng lặng cho người đọc tự cảm nhận. Vì thế, câu chuyện của một đôi lứa có thể mở rộng thành câu chuyện của nhiều người: ai cũng có thể từng đứng trước một “bến cũ” của riêng mình, nơi cảnh vật còn đó mà một người đã không còn bên cạnh.

Đến hai câu:

“Dòng sông vẫn chảy về nguồn,

Mà duyên đôi lứa lại buồn cách xa.”

dòng sông trở thành một hình ảnh mang tính biểu tượng. Sông vẫn chảy theo quy luật của tự nhiên, vẫn tìm về nguồn cội, trong khi duyên đôi lứa lại có thể chia xa. Sự đối lập giữa dòng chảy của thiên nhiên và sự đổi thay của tình người khiến nỗi buồn thêm sâu. Dòng sông có thể trở về nguồn, nhưng một mối duyên đã mất đôi khi không thể tìm lại.

Chất nghệ thuật của bài thơ trước hết nằm ở việc tác giả sử dụng những hình ảnh rất quen thuộc: cây đa, bến cũ, con đò, dòng sông, chiều mưa, người xưa. Không mới lạ về chất liệu, nhưng những hình ảnh ấy lại giàu sức gợi bởi chúng gắn với ký ức văn hóa và tâm hồn người Việt. “Bến cũ” vì thế không chỉ là một địa điểm; đó có thể là nơi từng hẹn hò, chờ đợi, tiễn đưa. “Cây đa” cũng không chỉ là một thân cây, mà như một nhân chứng lặng lẽ của thời gian.

Đặc biệt, hai câu:

“Bến xưa còn bóng cây đa,

Chỉ người năm cũ đã là người dưng.”

là điểm lắng sâu của bài thơ. Cảnh còn mà người đổi. Cây còn, bến còn, nhưng người từng thân thuộc nay thành “người dưng”. Hai chữ ấy nghe bình thường mà chứa một khoảng cách rất lớn. Đó không phải sự xa lạ của những người chưa từng quen biết, mà là sự xa lạ của những người đã từng rất gần.

Ở đây, “người dưng” không có nghĩa là ký ức đã mất. Trái lại, có khi càng nhớ, con người càng phải học cách gọi nhau như thế để giữ cho lòng mình được bình yên. Một người từng rất quan trọng có thể không còn vị trí trong hiện tại, nhưng những tháng năm đã từng có nhau vẫn là một phần không thể xóa khỏi đời sống tinh thần.

Đến:

“Mai sau dẫu có tương phùng,

Xin đừng nhắc chuyện đã từng yêu nhau.”

giọng thơ chuyển từ đau buồn sang một sự bình thản có phần xót xa. “Tương phùng” là gặp lại, nhưng nếu một ngày gặp lại, người nói chỉ mong “đừng nhắc”. Đây không hẳn là phủ nhận tình yêu cũ. Có lẽ chính vì từng yêu nên mới hiểu rằng có những kỷ niệm đẹp nhất nên được giữ lại trong miền ký ức, thay vì đem ra đối diện với hiện tại.

“Xin đừng nhắc” vì thế không phải lạnh lùng, mà giống một cách tự bảo vệ lòng mình và cũng là cách tôn trọng những gì đã từng đẹp. Khi tình yêu không còn cùng một hướng, đôi khi im lặng lại là cách nhẹ nhàng nhất để khép lại một câu chuyện.

Hai câu kết:

“Đời người một thoáng bể dâu,

Thôi đành gửi lại một câu… biệt lòng.”

đưa cảm xúc từ một mối tình riêng đến một suy ngẫm rộng hơn về đời người. “Bể dâu” gợi những biến đổi của thời gian và số phận. Người đến rồi người đi, những lời hẹn ước có thể dang dở, những gì tưởng như bền lâu cũng có thể đổi thay.

“Thôi đành” là một tiếng thở dài, nhưng không phải sự tuyệt vọng. Đó là sự chấp nhận sau những nhớ thương, chờ đợi và tiếc nuối. Đáng chú ý nhất là chữ “gửi lại”. Tác giả không nói “quên đi”, mà nói “gửi lại”. Gửi lại nghĩa là không xóa bỏ. Quá khứ vẫn ở đó, nhưng được đặt vào một nơi bình yên hơn trong tâm hồn.

Và đúng như lời ghi chú của tác giả: “Những năm tháng qua vẫn là hành trang quý giá cuộc đời.” Một mối tình không đi đến cuối cùng vẫn có thể để lại cho con người những bài học về yêu thương, mất còn và trưởng thành. Có những cuộc gặp gỡ không phải để đi cùng nhau suốt đời, nhưng vẫn có ý nghĩa bởi chúng từng làm cho một đoạn đời trở nên đẹp hơn.

Về nghệ thuật, Bến cũ – Người xưa sử dụng thể lục bát giàu tính dân tộc, phù hợp với mạch cảm xúc trữ tình và hoài niệm. Ngôn ngữ giản dị, hình ảnh gần gũi, nhịp thơ tương đối tự nhiên. Tác giả tạo sức gợi bằng sự liên kết của một trường hình ảnh: “bến cũ”, “bến xưa”, “cây đa”, “con đò”, “dòng sông”, “chiều mưa”, “người năm cũ”. Những hình ảnh ấy nối tiếp nhau như những lát cắt của ký ức, đưa cảm xúc từ hẹn hò đến chia xa, từ chờ đợi đến nhận ra, rồi cuối cùng là chấp nhận.

Điều đáng quý hơn cả là bài thơ không dừng ở nỗi buồn tình yêu. Phía sau câu chuyện “người xưa” là một cách ứng xử với quá khứ. Trong đời, không phải cuộc gặp gỡ nào cũng trở thành cuộc đồng hành, không phải lời hẹn nào cũng thành duyên trăm năm. Điều quan trọng là sau những mất mát, con người có thể giữ lại được điều gì đẹp đẽ cho mình.

Bởi vậy, “bến cũ” trong bài thơ không chỉ là nơi chia tay mà còn là nơi lưu giữ ký ức. “Người xưa” không hoàn toàn là người đã mất khỏi cuộc đời, mà là người đã bước sang một ngăn ký ức khác. Nhìn lại, ta có thể buồn, có thể tiếc, nhưng không nhất thiết phải trách móc. Biết gửi lại một mối tình đúng lúc cũng là một cách trưởng thành.

Bến cũ – Người xưa vì thế khép lại không bằng oán than mà bằng sự lắng dịu. Cây đa vẫn đứng, dòng sông vẫn chảy, những chiều mưa vẫn đến; chỉ có con người là đi qua đời nhau. Nhưng những năm tháng đã từng yêu thương không vì thế mà trở nên vô nghĩa. Chúng ở lại như một phần hành trang, giúp con người hiểu hơn về tình yêu, về mất mát và về chính mình.

Có lẽ đó cũng là điều đẹp nhất Nhân Tâm muốn gửi lại qua mười hai câu lục bát: có những người từng là một phần của trái tim, rồi trở thành một phần của ký ức; nhưng những năm tháng đã từng yêu thương thì không bao giờ là vô nghĩa./.

                                                                   Người viết lời bình: Bá Nha

ẢNH NHÀ THƠ NHÂN TÂM VÀ BÁ NHA: