“Mảnh trăng quê” – Nơi tuổi thơ neo lại giữa những tháng năm xa xứ

“MẢNH TRĂNG QUÊ” – NƠI TUỔI THƠ NEO LẠI NHỮNG THÁNG NĂM XA XỨ

Thơ: Nguyễn Duy Thuyên
Nghiên cứu – Phê bình: CN Nguyễn Bá Nha

 NHỚ MẢNH TRĂNG QUÊ

Mây nước tình quê đẹp tuyệt vời

Tha phương từ đó khắc trong tôi

Trăng thu vời vợi lòng nhung nhớ

Gửi đến cùng trăng viết đôi lời

Thuở nhỏ trăng tròn mải mê chơi

Đuổi nhau tìm bắt tuổi yêu đời

Xa rồi mấy chục năm vắng bóng

Mà lòng xao xuyến nhớ trăng ơi.

21.08.2024

 (Nguyễn Duy Thuyên)

BÀI BÌNH:

Có những miền quê khi đã rời xa vẫn không ngừng trở về trong ký ức bằng một hình ảnh rất đỗi thân quen. Với Nguyễn Duy Thuyên, hình ảnh ấy là vầng trăng. Trong Nhớ mảnh trăng quê, trăng không chỉ là một vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn là dấu hiệu của quê nhà, của tuổi thơ và những tháng năm đã lùi xa. Chỉ tám câu thơ, tác giả đã mở ra một miền ký ức vừa trong trẻo vừa man mác, nơi người đi xa gửi nỗi nhớ vào ánh trăng và từ ánh trăng tìm lại bóng dáng quê hương.

Hai câu mở đầu: “Mây nước tình quê đẹp tuyệt vời / Tha phương từ đó khắc trong tôi” đã đặt nền cho toàn bộ cảm xúc của bài thơ. “Mây nước” là hình ảnh quen thuộc của quê hương, còn “tình quê” mới là điều được tác giả nhấn mạnh. Cảnh đẹp không chỉ đẹp bởi hình dáng bên ngoài mà đẹp bởi nó chứa đựng tình cảm của con người. Đặc biệt, cụm từ “khắc trong tôi” cho thấy nỗi nhớ quê không phải một thoáng xúc động nhất thời. Đó là một dấu ấn đã in sâu vào tâm hồn người tha phương. Càng sống xa quê, những gì thuộc về quê nhà càng có khả năng trở thành một phần không thể tách rời của ký ức.

Từ “mây nước”, cảm xúc chuyển sang “trăng thu”: “Trăng thu vời vợi lòng nhung nhớ / Gửi đến cùng trăng viết đôi lời”. Hai chữ “vời vợi” làm không gian như mở rộng ra, đồng thời kéo dài khoảng cách giữa người đang ở nơi xa với quê nhà. Trăng ở trên cao, người ở nơi xa, nhưng giữa hai phía ấy lại có một sợi dây vô hình của ký ức. Đáng yêu nhất là hình ảnh “gửi đến cùng trăng viết đôi lời”. Tác giả không nói rõ viết cho ai, nhưng người đọc có thể cảm nhận rằng những “đôi lời” ấy chính là lời của một người xa quê gửi về nơi mình từng gắn bó. Trăng trở thành người bạn lặng lẽ, một chứng nhân của nỗi nhớ.

Nếu bốn câu đầu mang màu sắc của hiện tại – hiện tại của một người đang sống xa quê – thì bốn câu sau bất ngờ đưa người đọc trở về tuổi thơ: “Thuở nhỏ trăng tròn mải mê chơi / Đuổi nhau tìm bắt tuổi yêu đời”. Đây chính là đoạn thơ đẹp nhất về ký ức. Vầng trăng không còn đứng xa xôi trên bầu trời nữa mà bước xuống rất gần với trẻ thơ. Dưới ánh trăng, những đứa trẻ “mải mê chơi”, chạy đuổi nhau, tìm bắt những niềm vui giản dị của tuổi nhỏ. Cách nói “tuổi yêu đời” nghe hồn nhiên, mộc mạc, nhưng lại gợi nhiều suy ngẫm. Tuổi thơ vốn chẳng có gì lớn lao: một khoảng sân, một vầng trăng, vài người bạn, một trò chơi. Vậy mà khi đã đi qua, những điều tưởng nhỏ bé ấy lại trở thành tài sản quý giá của ký ức.

“Trăng tròn” vì thế không chỉ là hình ảnh thiên nhiên mà còn là biểu tượng của một tuổi thơ đầy đặn, hồn nhiên. Người đọc có thể bắt gặp trong đó một miền tuổi nhỏ của chính mình. Đó có thể là những đêm trăng nơi làng quê, những bước chân trẻ thơ chạy theo trò chơi, những tiếng gọi nhau trong không gian yên tĩnh. Tác giả không kể dài, chỉ gợi vài nét, nhưng chính sự tiết chế ấy khiến ký ức có khoảng trống để người đọc tự lấp đầy bằng những hồi ức riêng.

Đến hai câu kết, thời gian bất ngờ được kéo dài: “Xa rồi mấy chục năm vắng bóng / Mà lòng xao xuyến nhớ trăng ơi”. “Mấy chục năm” là một khoảng thời gian rất dài. Con người có thể thay đổi, quê hương có thể đổi thay, cuộc sống nơi đất khách có thể mở ra nhiều điều mới mẻ, nhưng ký ức về vầng trăng tuổi nhỏ vẫn không mất đi. Cái hay nằm ở chữ “mà”: thời gian càng dài, khoảng cách càng xa, vậy mà nỗi nhớ vẫn còn nguyên sức lay động. “Nhớ trăng ơi” nghe như một tiếng gọi bật ra từ đáy lòng. Đó không còn là sự hồi tưởng có chủ ý mà là một cảm xúc tự nhiên, bất chợt trào lên khi người ta chạm vào miền ký ức sâu nhất của mình.

Nhan đề Nhớ mảnh trăng quê cũng là một cách gọi rất gợi. Tác giả không nói “nhớ quê” trực tiếp mà nói “nhớ mảnh trăng quê”. “Mảnh trăng” khiến vầng trăng trở nên gần gũi, như một phần nhỏ bé của quê hương được mang theo trong tâm tưởng. Có lẽ quê hương trong ký ức mỗi người cũng thường như vậy: không phải lúc nào cũng hiện lên bằng một bức tranh toàn cảnh, mà chỉ cần một mái nhà, một con đường, một mùi hương, một món ăn hay một vầng trăng cũng đủ gọi cả quê nhà trở về.

Về nghệ thuật, bài thơ được viết theo thể thất ngôn, câu chữ giản dị, vần điệu nhẹ nhàng và giàu tính tâm tình. Nguyễn Duy Thuyên không tìm kiếm những hình ảnh cầu kỳ mà chủ yếu sử dụng những chất liệu quen thuộc: mây nước, trăng thu, tuổi thơ, trò chơi. Chính sự giản dị ấy tạo nên vẻ chân thành cho bài thơ. Đặc biệt, hình ảnh “trăng” được đặt ở cả đầu mạch cảm xúc và cuối mạch cảm xúc, tạo nên sự liên kết tự nhiên giữa hiện tại và quá khứ. Trăng vừa là cảnh, vừa là người bạn, vừa là chiếc cầu đưa nhân vật trữ tình trở về với tuổi thơ.

Đọc Nhớ mảnh trăng quê, người ta dễ nhận ra một điều: nỗi nhớ quê của người tha phương đôi khi không bắt đầu từ những điều lớn lao. Nó có thể bắt đầu từ một đêm nhìn trăng, một thoáng mây nước, một hình ảnh bất chợt đi qua trước mắt. Rồi từ đó, ký ức mở ra, đưa con người trở về với những ngày mình còn bé, còn chạy chơi dưới ánh trăng, còn có một quê nhà rất gần và những tháng năm tưởng như sẽ không bao giờ mất.

Có lẽ vì thế, “mảnh trăng quê” trong thơ Nguyễn Duy Thuyên không chỉ thuộc về riêng tác giả. Nó có thể là mảnh trăng của bất cứ ai từng rời quê, từng sống xa nơi mình sinh ra, từng có một tuổi thơ dưới bầu trời quê nhà. Mấy chục năm có thể làm con người đi rất xa, nhưng không thể xóa một vầng trăng đã in vào ký ức. Và đôi khi, giữa một nơi rất xa quê hương, chỉ cần ngẩng nhìn lên trời, bắt gặp ánh trăng quen thuộc, lòng người lại xao xuyến nhận ra: có những điều ta tưởng đã đi qua từ lâu, nhưng thật ra vẫn ở nguyên trong mình – như một mảnh trăng quê không bao giờ khuất./.

                                                                                                Người Viết lời bình: Bá Nha