Những vệt nắng đi qua đời mẹ trong “Mẹ già yêu dấu”

MẸ GIÀ YÊU DẤU

Thơ: Võ Xiêm

Mẹ già yêu dấu của ta
Từ bao ngòi bút họa xa họa gần
Nắng chiều dài vệt trên sân
Cũng không đo được mấy lần sinh con
Nắng trưa vệt nắng vòng tròn
Tiếng gà trưa gáy mẹ còn hay không ?
Nắng mai vệt nắng trên đồng
Mấy ai nhìn thấy lưng còng mẹ ta
Bao lần tiền mẹ đưa ra
Mẹ không nhìn kĩ , nhìn xa , nhìn gần
Khi con trao mẹ một lần
Đồng tiền con phải nhìn gần nhìn xa
Ta nhìn bốn biển trời ba
Nuôi con mới biết , mẹ cha nào bằng
Lưng còng mẹ vẫn không sao
Gánh đời vệt nắng chổ nào cũng qua
Mẹ già yêu dấu của ta
Con nào gánh mẹ vượt qua mỗi  ngày…
Cuộc đời vất vã ngược xuôi
Công ơn cha mẹ suốt đời chẳng phai…

Nghiên cứu – Phê bình: Nguyễn Bá Nha

NHỮNG VỆT NẮNG ĐI QUA ĐỜI MẸ TRONG “MẸ GIÀ YÊU DẤU”

Có những hình ảnh trong đời sống tưởng như rất đỗi bình thường. Nhưng khi đi vào thơ lại có khả năng đánh thức cả một miền ký ức. Một vệt nắng trên sân, tiếng gà trưa, cánh đồng buổi sớm, dáng lưng còng của mẹ… Tất cả những điều thân thuộc ấy hiện lên trong bài thơ “Mẹ già yêu dấu” của nhà thơ Võ Xiêm (Đà Nẵng) tạo thành một dòng hồi tưởng mộc mạc về mẹ và công ơn sinh thành.

Không cầu kỳ trong câu chữ, bài thơ chạm vào người đọc bằng chính sự chân thành, gần gũi của một người con khi ngoảnh lại nhìn bóng mẹ đã đi qua bao nhọc nhằn của cuộc đời.

Ngay từ nhan đề “Mẹ già yêu dấu”, cảm xúc chủ đạo của bài thơ đã được mở ra. Hai tiếng “mẹ già” gợi dấu vết của thời gian, còn “yêu dấu” lại là tiếng gọi chan chứa tình thương. Cách gọi ấy không xa lạ, nhưng chính sự giản dị làm nên sức lay động. Người mẹ trong thơ Võ Xiêm không xuất hiện bằng những hình ảnh lớn lao, mà bước ra từ đời sống thường nhật, từ nắng, sân, đồng ruộng, tiếng gà và những đồng tiền nhỏ bé mẹ từng đưa cho con.

Đáng chú ý nhất là hình ảnh “vệt nắng” được tác giả sử dụng nhiều lần. “Nắng chiều dài vệt trên sân”, “Nắng trưa vệt nắng vòng tròn”, rồi “Nắng mai vệt nắng trên đồng”. Nắng trở thành một tín hiệu của thời gian. Sáng, trưa, chiều nối tiếp nhau như những vòng quay không ngừng của cuộc đời. Nhưng càng nhìn vào những vệt nắng ấy, người con càng nhận ra một điều: thời gian có thể đo bằng ngày tháng, nhưng không thể đo hết công lao của mẹ:

“Nắng chiều dài vệt trên sân

Cũng không đo được mấy lần sinh con”

Đó là một liên tưởng đẹp và giàu sức gợi. “Vệt nắng” vốn hữu hạn, có thể nhìn thấy, có thể đổi thay theo từng thời khắc; còn công lao sinh thành của mẹ lại không có thước đo nào đủ đầy. Chỉ hai câu thơ mộc mạc mà khoảng cách giữa cái hữu hạn của thiên nhiên và cái vô hạn của tình mẫu tử đã được mở ra.

Nếu “vệt nắng” là hình ảnh xuyên suốt, thì “lưng còng” chính là dấu ấn của thời gian in trên thân phận người mẹ. Tác giả viết:

“Nắng mai vệt nắng trên đồng

Mấy ai nhìn thấy lưng còng mẹ ta”

Câu thơ như một lời tự hỏi. Giữa bao la đồng ruộng, giữa những vệt nắng quen thuộc, có mấy ai thực sự nhìn thấy bóng dáng người mẹ đang ngày một còng xuống bởi năm tháng? Cái hay nằm ở chỗ tác giả không trực tiếp kể hết những nhọc nhằn của mẹ, mà để “lưng còng” tự nói. Một hình ảnh thôi nhưng phía sau là biết bao mùa nắng, bao bước chân trên đồng, bao lần mẹ cúi xuống vì gia đình, vì con cái.

Bài thơ còn có một chi tiết rất đời thường mà giàu sức gợi: chuyện tiền mẹ đưa cho con và cách người con nhìn những đồng tiền khi trao lại cho mẹ:

“Bao lần tiền mẹ đưa ra

Mẹ không nhìn kĩ, nhìn xa, nhìn gần

Khi con trao mẹ một lần

Đồng tiền con phải nhìn gần nhìn xa”

Ở đây, sự đối lập giữa “mẹ” và “con” không nằm ở tiền bạc, mà nằm ở tình yêu thương và sự hy sinh. Mẹ trao cho con mà chẳng cần đắn đo, chẳng cần tính toán. Đến khi con trao lại mẹ, chính người con lại phải nhìn kỹ, nhìn gần, nhìn xa. Cái “nhìn” ấy dường như không chỉ là nhìn đồng tiền, mà còn là nhìn lại chính mình, nhìn lại những gì mẹ đã cho đi trong suốt cuộc đời. Khi còn nhỏ, ta thường nhận tình thương của mẹ như một điều hiển nhiên; đến khi trưởng thành, mới hiểu phía sau mỗi món quà nhỏ bé là cả một đời tần tảo.

Từ câu chuyện riêng, bài thơ mở rộng thành một suy ngẫm mang tính nhân sinh:

“Ta nhìn bốn biển trời ba

Nuôi con mới biết, mẹ cha nào bằng”

Cách diễn đạt chân phương nhưng chứa đựng một sự chiêm nghiệm. Chỉ khi chính mình làm cha, làm mẹ, con người mới thấu hiểu phần nào sự vất vả của đấng sinh thành. Đó cũng là một nét đẹp quen thuộc trong đạo lý gia đình của người Việt: biết ơn cha mẹ, nhớ nguồn cội, sống sao cho xứng với công sinh thành dưỡng dục.

Hình ảnh người mẹ tiếp tục hiện ra trong câu thơ:

“Lưng còng mẹ vẫn không sao

Gánh đời vệt nắng chỗ nào cũng qua”

“Gánh đời” là một cách nói giàu tính biểu tượng. Người mẹ như mang trên đôi vai không chỉ gánh nặng của gia đình mà còn gánh cả những vui buồn, nhọc nhằn của kiếp người. Còn “vệt nắng” giờ đây không đơn thuần là ánh sáng thiên nhiên nữa. Nó như hóa thành dấu chân thời gian, theo mẹ đi qua những tháng ngày. Mẹ đi đến đâu, những vệt nắng của cuộc đời cũng đi theo đến đó.

Đặc biệt, điệp lại câu “Mẹ già yêu dấu của ta” ở đầu và gần cuối bài tạo nên một vòng tròn cảm xúc. Tiếng gọi ấy giống như một lời nhắc, một tiếng gọi từ sâu thẳm lòng người con. Nhưng ngay sau đó là câu hỏi:“Con nào gánh mẹ vượt qua mỗi ngày…”

Câu hỏi không cần lời đáp. Bởi làm sao người con có thể “gánh” hết những tháng năm mẹ đã gánh cho mình? Chính sự bất lực ấy lại khiến lòng biết ơn trở nên sâu sắc hơn.

Khép lại bài thơ là hai câu:

“Cuộc đời vất vả ngược xuôi

Công ơn cha mẹ suốt đời chẳng phai…”

Không hoa mỹ, không cầu kỳ, nhưng đó là một sự khẳng định chân thành. Cuộc đời có thể đổi thay, con người có thể đi qua nhiều miền đất, nhưng công ơn cha mẹ vẫn là một giá trị bền lâu trong tâm thức.

“Mẹ già yêu dấu” vì thế không chỉ là lời riêng của một người con dành cho mẹ. Qua những hình ảnh rất đỗi bình dị như vệt nắng, tiếng gà trưa, cánh đồng, đồng tiền và lưng còng, nhà thơ Võ Xiêm đã gợi lên một không gian gia đình đậm chất quê, nơi tình mẫu tử được nuôi dưỡng từ những điều nhỏ bé nhất.

Bài thơ không tìm kiếm cái đẹp ở những điều xa xôi mà phát hiện vẻ đẹp ngay trong đời sống thường ngày. Và có lẽ, đó chính là điều làm những vần thơ mộc mạc này dễ tìm được sự đồng cảm: bởi trong mỗi chúng ta, dù đi đâu, trưởng thành đến đâu, vẫn có một bóng mẹ thân thương đứng lại trong miền ký ức – nơi những vệt nắng của thời gian không thể nào xóa nhòa./.

Nguyễn Bá Nha