Ai còn có mẹ với cha – Lời nhắc về chữ hiếu

AI CÒN CÓ MẸ VỚI CHA – SỐNG TRÒN CHỮ HIẾU ĐỂ MÀ BÁO ƠN
(Viết theo thể khoán thủ song thất lục bát thi mượn 2 câu khoán họa cùng thi si Dũng Phùng Kon Tum)
Thơ: Mỹ Kiên

AI ơi hãy nhớ.rằng chữ  hiếu

CÒN sống đời phải hiểu thấp cao

CÓ  Cha dưỡng dục cù lao

MẸ thương chăm sóc dạt dào niềm riêng

VỚI gian khổ vững bền chí cả

CHA dẫn đường sỏi đá thành cơm

SỐNG  vui an lạc tâm hồn

TRÒN vai  hiếu đạo là con ngoan rồi

CHỮ nhân quả luân hồi chan chứa

HIẾU song thân lớn tựa biển trời

ĐỂ đời con luôn rạng ngời

MÀ vui tỏa sáng muôn nơi phước lành⁴

BÁO công đức  trời xanh chứng giám

ƠN nào hơn  tình cảm  thuận hòa

AI CÒN CÓ MẸ VỚI CHA

SỐNG TRÒN CHỮ HIẾU ĐỂ MÀ BÁO ƠN.

LỜI BÌNH: BÁ NHA

Ai còn có mẹ với cha – Lời nhắc về chữ hiếu, từ một cách chơi chữ độc đáo.

Có những bài thơ đến với người đọc bằng một câu chuyện, một hình ảnh hay một nỗi niềm. Cũng có những bài thơ gây chú ý bởi cách tác giả tổ chức câu chữ, để từ hình thức tưởng như chỉ là một lối chơi chữ lại mở ra một thông điệp giàu ý nghĩa. Ai còn có mẹ với cha – Sống tròn chữ hiếu để mà báo ơn của Mỹ Kiên là một trường hợp như thế. Bài thơ được viết theo thể song thất lục bát, kết hợp lối khoán thủ khá độc đáo: chữ đầu mỗi câu được sắp đặt có chủ ý, khi đọc theo chiều dọc sẽ tạo thành một câu thơ hoàn chỉnh. Đằng sau cách cấu tứ ấy là lời nhắn nhủ giản dị mà thấm thía: khi còn cha, còn mẹ, hãy biết trân trọng và sống trọn đạo hiếu, bởi đó cũng là cách đẹp nhất để đáp đền công ơn sinh thành.

Ngay từ những câu thơ đầu tiên, tác giả đã đặt người đọc trước một lời nhắc:

“AI ơi hãy nhớ rằng chữ hiếu

CÒN sống đời phải hiểu thấp cao

CÓ Cha dưỡng dục cù lao

MẸ thương chăm sóc dạt dào niềm riêng”

Bốn chữ đầu câu AI – CÒN – CÓ – MẸ thoạt nhìn rất tự nhiên, nhưng đọc tiếp những câu sau mới thấy đó là những mắt xích của một dụng ý lớn hơn. Chuỗi chữ ấy tiếp tục được nối dài: VỚI – CHA – SỐNG – TRÒN – CHỮ – HIẾU – ĐỂ – MÀ – BÁO – ƠN.

Đọc theo hàng ngang, ta bắt gặp một bài thơ nói về công cha, nghĩa mẹ và đạo hiếu. Nhưng đọc theo hàng dọc, toàn bộ chữ đầu câu lại hiện thành thông điệp:

“AI CÒN CÓ MẸ VỚI CHA

SỐNG TRÒN CHỮ HIẾU ĐỂ MÀ BÁO ƠN.”

Đây chính là nét thú vị nhất trong bài thơ của Mỹ Kiên. Cách chơi chữ không đứng riêng như một kỹ thuật trang trí mà gắn chặt với chủ đề. Người đọc vừa theo dõi mạch thơ, vừa phát hiện một “mạch thơ thứ hai” ẩn trong cấu trúc tác phẩm. Hình thức và nội dung vì thế cùng hướng về một điểm: hãy biết báo hiếu cha mẹ khi còn có thể.

Thể song thất lục bát cũng đem đến cho bài thơ một âm hưởng riêng. Hai câu bảy chữ nối với cặp lục bát tạo nhịp điệu khi khoan thai, khi ngân nga, phù hợp với những lời tâm tình, suy ngẫm. Đáng chú ý, tác giả còn phải lựa chọn chữ đầu mỗi câu sao cho vừa đáp ứng yêu cầu khoán thủ, vừa giữ được mạch nghĩa. Chính sự kết hợp này tạo nên nét riêng về hình thức cho tác phẩm.

Từ tình yêu dành cho mẹ, bài thơ chuyển sang hình bóng người cha:

“VỚI gian khổ vững bền chí cả

CHA dẫn đường sỏi đá thành cơm

SỐNG vui an lạc tâm hồn

TRÒN vai hiếu đạo là con ngoan rồi”

Nếu mẹ hiện lên qua sự chăm sóc “dạt dào”, thì cha được khắc họa bằng sự gian khổ, bền bỉ và vai trò dẫn đường. Câu thơ “CHA dẫn đường sỏi đá thành cơm” mộc mạc mà gợi nhiều suy ngẫm. “Sỏi đá” là những nhọc nhằn của cuộc đời; “thành cơm” là thành quả của lao động và hy sinh. Giữa hai hình ảnh ấy là cả một hành trình mà người cha đã âm thầm đi qua để con có được cuộc sống hôm nay.

“Dẫn đường” cũng không chỉ là dẫn dắt con trong cuộc sống vật chất. Đó còn là những lời dạy, những trải nghiệm, những bài học làm người được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bởi thế, công cha trong bài thơ không chỉ là công sinh thành mà còn là công vun đắp, định hướng cho con trưởng thành.

Từ công ơn cha mẹ, tác giả tiếp tục mở rộng suy ngẫm về chữ hiếu:

“CHỮ nhân quả luân hồi chan chứa

HIẾU song thân lớn tựa biển trời

ĐỂ đời con luôn rạng ngời

MÀ vui tỏa sáng muôn nơi phước lành”

Hai chữ “CHỮ – HIẾU” nằm liền nhau trong chuỗi khoán thủ như một sự nhấn mạnh. Hiếu không phải một khái niệm xa xôi mà là một giá trị đạo đức cụ thể trong đời sống. Hình ảnh “biển trời” vốn quen thuộc trong văn học khi nói về công cha nghĩa mẹ, nhưng ở đây vẫn tạo được sức gợi bởi nó diễn tả sự lớn lao, sâu rộng của tình thân.

Tác giả cũng đưa quan niệm nhân quả vào bài thơ như một lời nhắc về cách sống. Biết kính trọng, yêu thương và chăm sóc cha mẹ là thực hành một giá trị đạo đức tốt đẹp, đồng thời đem đến sự thanh thản trong tâm hồn người con. “Phước lành” vì thế không nhất thiết chỉ là điều gì lớn lao; đôi khi chính là niềm vui được sống trong một gia đình có tình thương, có sự gắn bó và thuận hòa.

Hai câu:

“BÁO công đức trời xanh chứng giám

ƠN nào hơn tình cảm thuận hòa”

đưa cảm xúc trở về với hai chữ “BÁO ƠN”. Công ơn cha mẹ vốn không thể cân đo bằng vật chất. Báo hiếu trước hết nằm ở tình cảm, sự quan tâm và cách con cái đối đãi với đấng sinh thành. Một gia đình thuận hòa, cha mẹ được an vui, con cái biết yêu thương và chia sẻ, đó đã là một cách báo hiếu thiết thực.

Điều đáng chú ý là sau những lời nhắn nhủ ấy, tác giả trở lại hai câu:

“AI CÒN CÓ MẸ VỚI CHA

SỐNG TRÒN CHỮ HIẾU ĐỂ MÀ BÁO ƠN.”

Hai câu thơ như một điệp khúc khép lại toàn bài, đồng thời cũng chính là thông điệp đã được “giấu” trong chữ đầu của các câu thơ phía trên. Nếu ở đầu bài, người đọc chỉ mới tiếp nhận lời nhắc, thì đến cuối bài, sau khi đã đi qua hình ảnh mẹ chăm sóc, cha gian khổ, công ơn dưỡng dục và đạo lý làm người, lời nhắc ấy trở nên sâu hơn.

Đặc biệt, chữ “còn” trong câu “Ai còn có mẹ với cha” gợi một khoảng lặng. Cha mẹ không thể ở bên con mãi mãi. Vì vậy, khi còn được nghe tiếng cha, còn được gọi tiếng mẹ, đó là một may mắn mà mỗi người cần biết trân trọng. Bài thơ không nói về chữ hiếu bằng những điều quá lớn lao mà hướng người đọc về những gì rất gần gũi: yêu thương, kính trọng, quan tâm và sống sao để cha mẹ được an lòng.

Ở phương diện nghệ thuật, điểm sáng nổi bật của tác phẩm chính là sự kết hợp giữa song thất lục bát và khoán thủ. Nếu thể thơ tạo nhạc tính thì khoán thủ tạo thêm một tầng nghĩa để người đọc khám phá. Những chữ đầu câu không chỉ làm nhiệm vụ mở câu mà còn liên kết thành một thông điệp hoàn chỉnh. Đây là cách tổ chức hình thức có chủ ý, khiến người đọc không chỉ đọc bài thơ theo chiều ngang mà còn có thể “đọc” bài thơ theo chiều dọc.

Ngôn ngữ của Mỹ Kiên nhìn chung mộc mạc, trực tiếp, gần với lời tâm tình và nhắn nhủ trong đời sống. Một số câu thơ thiên về giáo huấn, nhưng lại phù hợp với mục đích chính của tác phẩm: nhắc con người nhớ đến đạo hiếu và công ơn sinh thành. Sức hấp dẫn của bài thơ vì thế không nằm ở sự cầu kỳ của ngôn từ mà ở tấm lòng hướng về cha mẹ và cách tác giả tạo một cấu trúc chữ nghĩa có dụng ý.

Có thể nói, với Ai còn có mẹ với cha – Sống tròn chữ hiếu để mà báo ơn, Mỹ Kiên đã tìm được một cách thể hiện khá riêng: dùng chữ để nói về chữ, dùng hình thức để làm sáng nội dung. Đọc ngang là nghe tiếng lòng về cha mẹ; đọc dọc lại nhận ra một lời nhắn gửi được cất lên từ chính những chữ đầu câu. Hai đường đọc cùng gặp nhau ở chữ hiếu, ở lòng biết ơn và sự trân trọng tình thân.

Và sau cùng, điều còn đọng lại không chỉ là sự thú vị của một lối chơi thơ, mà là một câu hỏi rất đời thường: ai trong chúng ta còn có mẹ, có cha? Nếu còn, xin đừng để yêu thương trở thành điều chỉ nhớ đến khi đã muộn. Bởi có những món nợ trong đời không thể trả bằng tiền bạc, chỉ có thể đáp đền bằng tình yêu thương, sự chăm sóc và một cách sống có nghĩa. Còn mẹ, còn cha – hãy biết giữ gìn những tháng ngày quý giá ấy bằng một chữ hiếu trọn vẹn./.

Người viết lời bình: Nguyễn Bá Nha