Hoa trên sỏi đá

HOA XƯƠNG RỒNG

          Thơ: Nhuận Hà (Tạ Hồng Dũng)

Trên phiến đá một mình đơn độc

Hoa Xương Rồng nghiêng dốc cheo leo

Không than trách phận bọt bèo

Ngắm cành hoa đẹp hò reo vui đùa

Người cứ mãi hơn thua đố kỵ

Ta hãy nhìn ngẫm nghĩ loài hoa

Sống nơi cằn cỗi hiền hòa

Sắc màu tỏa ngát hương hoa cho đời

Giũa cõi tạm dạo chơi trần thế

Kiếp nhân sinh dâu bể luân hồi

Dạ lòng trong sáng lên ngôi

Bình minh thức dậy ta ngồi nghĩ suy

Muôn vạn vật những gì hiện hữu

Sự sinh tồn cầu cứu lẫn nhau

Cánh hoa tô điểm nhiều màu

Để vờn ong bướm trước sau rập rình

Cây xanh thẫm lung linh chiều gió

Màu trắng gai nho nhỏ thân mềm

Tràn đầy nhựa sống dịu êm

Ban mai ta tựa bên thềm ngẩn ngơ.

HOA TRÊN SỎI ĐÁ

Lời bình: Bá Nha

Có những loài hoa không cần được nâng niu trong đất màu, cũng chẳng cần một khu vườn chăm chút để khoe sắc. Chúng lặng lẽ vươn lên giữa đá sỏi, nắng gió, thậm chí trên những miền đất tưởng như không dành cho sự sống. Hoa xương rồng là một loài hoa như thế. Từ hình ảnh mộc mạc mà giàu sức gợi ấy, nhà thơ Nhuận Hà (Tên thật: Tạ Hồng Dũng) đã viết nên bài thơ “Hoa Xương Rồng” như một lời ngợi ca sức sống, đồng thời gửi gắm những suy ngẫm về con người giữa cõi nhân sinh nhiều biến động và khắc nghiệt. Khát vọng sinh tồn và phát triển xanh tươi như bao hạt mầm khác…

Lọt ngay vào mắt bạn đọc bởi hai câu thơ đầu, mà tác giả đã đặt hoa xương rồng vào một không gian khắc nghiệt:
“Trên phiến đá một mình đơn độc
Hoa Xương Rồng nghiêng dốc cheo leo”

Hai chữ “một mình” và hình ảnh “nghiêng dốc cheo leo” tạo nên cảm giác về một sự sống nhỏ bé đang đứng trước thử thách của thiên nhiên. Không đất tốt, không bóng mát, không điều kiện thuận lợi, hoa vẫn tồn tại. Nhưng điều đáng quý hơn cả là trước nghịch cảnh ấy, hoa không than thở, không oán trách:
“Không than trách phận bọt bèo
Ngắm cành hoa đẹp hò reo vui đùa”

Cách nhân hóa khiến xương rồng trở thành một “nhân vật” có tâm hồn. Hoa biết vui, biết đón nhận vẻ đẹp của chính mình và dường như cũng biết vượt qua hoàn cảnh bằng một thái độ bình thản. Đó chính là điểm tựa để bài thơ từ chuyện của một loài hoa chuyển sang chuyện của con người.
Từ hoa, tác giả nhìn lại đời sống:
“Người cứ mãi hơn thua đố kỵ
Ta hãy nhìn ngẫm nghĩ loài hoa”

Đây là một sự đối sánh khá trực tiếp nhưng có sức gợi. Trong khi con người đôi khi bị cuốn vào vòng xoáy hơn thua, ganh ghét, đố kỵ thì xương rồng vẫn lặng lẽ sống phần đời của nó. Hoa không tranh giành với ai nhưng vẫn nở; không chen lấn nhưng vẫn đem sắc đẹp cho đời. Bởi vậy, “hãy nhìn ngẫm nghĩ loài hoa” không đơn thuần là một lời nhắc nhở, mà còn là một lời mời gọi con người trở về với những giá trị giản dị của sự sống.

Đặc biệt, nhà thơ đã làm nổi bật vẻ đẹp đối lập giữa hoàn cảnh và phẩm chất. “Cằn cỗi” là nơi tưởng như thiếu thốn tất cả, nhưng chính ở đó lại hiện lên một vẻ đẹp “hiền hòa”. Xương rồng không chỉ sống để tồn tại. Nó còn “tỏa” sắc, “ngát” hương, nghĩa là đem một phần giá trị của mình trao tặng cho cuộc đời.
“Sống nơi cằn cỗi hiền hòa
Sắc màu tỏa ngát hương hoa cho đời”

Ở phương diện nghệ thuật, hình tượng hoa xương rồng vì thế có tính biểu tượng khá rõ. Những chiếc gai vốn gợi cảm giác cứng cỏi, khô khắc lại đi cùng một sức sống mềm mại, dịu êm. Cái đẹp trong bài thơ không phải vẻ đẹp yếu đuối, mong manh mà là vẻ đẹp được tạo nên từ khả năng chống chọi với nghịch cảnh. Đó cũng là nét đáng quý trong cách nhìn của tác giả: càng khắc nghiệt, sức sống càng trở nên đáng trân trọng.

Mạch thơ tiếp tục mở rộng từ một loài hoa đến kiếp người:
“Giữa cõi tạm dạo chơi trần thế
Kiếp nhân sinh dâu bể luân hồi”

“Cõi tạm”, “kiếp nhân sinh”, “dâu bể”, “luân hồi” là những từ ngữ mang màu sắc triết lý và thấp thoáng âm hưởng Phật giáo. Đời người vốn ngắn ngủi, nhiều biến động, nên điều quan trọng không hẳn là được sống trong hoàn cảnh thuận lợi, mà là giữ được sự trong sáng của tâm hồn:
“Dạ lòng trong sáng lên ngôi
Bình minh thức dậy ta ngồi nghĩ suy”

Bình minh ở đây không chỉ là thời khắc của thiên nhiên. Đó còn có thể được hiểu như một biểu tượng của sự thức tỉnh. Sau những trải nghiệm, hơn thua và dâu bể của cuộc đời, con người có cơ hội ngồi lại, nhìn vào chính mình và nhận ra điều gì thực sự đáng quý. Hình ảnh “ta ngồi nghĩ suy” tạo cho đoạn thơ một khoảng lặng cần thiết, giúp cảm xúc từ ngợi ca chuyển sang chiêm nghiệm.

Từ một cành hoa nhỏ, tác giả còn hướng cái nhìn đến sự gắn kết của muôn loài:
“Muôn vạn vật những gì hiện hữu
Sự sinh tồn cầu cứu lẫn nhau”

Đây là một suy tưởng mang tính nhân sinh rõ nét. Không có sự sống nào hoàn toàn biệt lập. Cây cần đất, hoa cần nắng, ong bướm tìm đến hoa, còn hoa lại góp phần làm đẹp cho đời sống của những sinh linh quanh nó. Vì thế, sự tồn tại không chỉ là đấu tranh để mình sống, mà còn là khả năng nương tựa, cộng sinh và trao tặng.

Những câu thơ cuối đưa người đọc trở lại với vẻ đẹp cụ thể của thiên nhiên:
“Cánh hoa tô điểm nhiều màu
Để vờn ong bướm trước sau rập rình”
và:
“Cây xanh thẫm lung linh chiều gió
Màu trắng gai nho nhỏ thân mềm
Tràn đầy nhựa sống dịu êm
Ban mai ta tựa bên thềm ngẩn ngơ.”

Nhịp thơ ở đoạn kết trở nên nhẹ hơn, hình ảnh cũng giàu màu sắc hơn. “Cây xanh thẫm”, “màu trắng gai”, “chiều gió”, “ban mai” tạo thành một bức tranh thiên nhiên vừa có đường nét vừa có ánh sáng. Đáng chú ý là cụm từ “tràn đầy nhựa sống” đã khép lại hành trình khám phá hình tượng: từ “phiến đá”, “cằn cỗi”, “cheo leo” đến “ban mai”, “dịu êm”. Đó cũng chính là hành trình từ nghịch cảnh đến sự sống, từ khắc nghiệt đến vẻ đẹp.

“Hoa Xương Rồng” không phải là bài thơ cầu kỳ về ngôn từ. Sức hấp dẫn của tác phẩm nằm ở cách tác giả chọn một hình ảnh gần gũi để gửi vào đó những suy ngẫm về cách sống. Hoa xương rồng hiện lên như một lời nhắc: con người không phải lúc nào cũng được lựa chọn hoàn cảnh, nhưng có thể lựa chọn thái độ trước hoàn cảnh. Giữa những “cằn cỗi” của cuộc đời, vẫn có thể giữ một tâm hồn hiền hòa; giữa những hơn thua, vẫn có thể chọn sự bình thản; và giữa cõi nhân sinh nhiều dâu bể, vẫn có thể sống để đem một chút sắc hương của mình làm đẹp cho đời.

Có lẽ vì thế, khi khép lại bài thơ, người đọc không chỉ nhớ một loài hoa có gai mà còn nhớ một thông điệp giản dị: sự sống đẹp nhất không phải ở nơi nó được ưu ái, mà ở khả năng vươn lên và trao tặng ngay cả khi mình đang sống giữa những khắc nghiệt. Hoa xương rồng, từ một phiến đá cheo leo, vì thế đã nở thành một đóa hoa của nghị lực, của lòng thanh sạch và của niềm tin vào những điều tốt đẹp trong cuộc sống./.

BÁ NHA