Khi biển còn giữa một nỗi nhớ

NHỚ BIỂN

Nhà thơ: Lương Toán (Bút danh: Lương Mạnh Hải)

Cái nóng như đã dịu hơn
Ráng chiều như thể hoàng hôn xuống dần
Bờ cát gọi sóng lại gần
Ngoài khơi trăng đã dát vàng biển đêm

Trăng như từ biển nhô lên
Biển nhờ trăng biển trở nên diệu huyền
Biển đang giấu những con thuyền
Vào mênh mông của màn đêm mịt mùng

Biển xa, xa đến ngàn trùng
Biển gần trong hạt muối nồng môi em
Biển du dương khúc nhạc êm
Biển gào thét qua những đêm bão bùng

Biển từng ôm ta vào lòng
Ta ôm biển được vẫy vùng bao phen…
Ngày nào bên biển bên em
Nay bên biển ngắm trăng lên một mình

Biển như hờ hững vô tình
Có thấu chăng cõi lòng mình…chông chênh?

Biển Dốc Lết – Nha Trang năm 2017

KHI BIỂN CÒN GIỮ MỘT NỖI NHỚ

Lời bình tác phẩm thơ “Nhớ biển” của Lương Toán (Bút danh: Lương Mạnh Hải)

Lời bình: Bá Nha

Có những miền ký ức không cần gọi tên vẫn trở về. Chỉ một buổi chiều xuống chậm, một vầng trăng nhô lên từ phía biển hay vị mặn còn vương nơi đầu môi cũng đủ đánh thức trong lòng người một khoảng trời đã xa. Với “Nhớ biển”, nhà thơ Lương Toán – bút danh Lương Mạnh Hải – không chỉ viết về biển như một cảnh sắc thiên nhiên, mà qua biển để nói về ký ức, tình yêu và những rung động trước sự trôi chảy của thời gian.

Sinh năm 1940, là đảng viên có 60 năm tuổi Đảng, từng là sĩ quan cao cấp Quân đội đã nghỉ hưu và hiện là hội viên Hội Nhà văn Hà Nội, Lương Toán đến với thơ từ một hành trình sống nhiều trải nghiệm. Vì thế, “Nhớ biển” dù sử dụng những hình ảnh thân thuộc vẫn không dừng ở việc tả cảnh. Phía sau biển, trăng, sóng, cát và con thuyền là tâm thế của người đã đi qua nhiều năm tháng, biết nâng niu những gì từng hiện hữu và lắng nghe khoảng trống của hiện tại.

Bài thơ mở ra bằng khoảnh khắc rất đời thường:
“Cái nóng như đã dịu hơn
Ráng chiều như thể hoàng hôn xuống dần”

Nhịp thơ chậm, nhẹ như hơi thở của buổi chiều ven biển. Cái nóng dịu đi, ráng chiều nhạt dần, hoàng hôn buông xuống. Những nét chấm phá giản dị ấy tạo nên một không gian giàu sức gợi, nơi con người dễ lắng lòng trước thiên nhiên và đối diện với ký ức.

Trong không gian ấy, biển xuất hiện như một sinh thể có tâm hồn:
“Bờ cát gọi sóng lại gần
Ngoài khơi trăng đã dát vàng biển đêm”

Cách nhân hóa “bờ cát gọi sóng” khiến cảnh vật trở nên có sự giao cảm. Cát và sóng như hai phía luôn tìm đến nhau, gợi liên tưởng đến con người trong tình yêu luôn hướng về một người, một nơi chốn mà lòng mình thuộc về. Ánh trăng “dát vàng” lên mặt biển đêm càng làm cảnh sắc trở nên vừa thực vừa mộng.

Đáng chú ý là:
“Trăng như từ biển nhô lên
Biển nhờ trăng biển trở nên diệu huyền”

Điệp từ “biển” tạo nhịp ngân như những đợt sóng. Biển dưới ánh trăng không chỉ là cảnh vật mà đã trở thành chiếc gương phản chiếu tâm trạng.

Từ vẻ đẹp ấy, cảm xúc mở rộng:
“Biển đang giấu những con thuyền
Vào mênh mông của màn đêm mịt mùng
Biển xa, xa đến ngàn trùng
Biển gần trong hạt muối nồng môi em”

Biển vừa “ngàn trùng”, vừa rất gần. Cái xa là khoảng cách, còn cái gần nằm trong ký ức. Đặc biệt, “hạt muối nồng môi em” đã nối vị mặn của biển với vị mặn của tình yêu. Từ đây, biển không còn là một không gian bên ngoài mà trở thành một phần của kỷ niệm. Nhớ biển cũng là nhớ người; đứng trước biển cũng là đứng trước những ngày tháng từng có nhau.

Biển trong cảm nhận của tác giả còn có những cung bậc đối lập:
“Biển du dương khúc nhạc êm
Biển gào thét qua những đêm bão bùng”

Một bên dịu dàng, một bên dữ dội. Đó là quy luật của biển, đồng thời gợi liên tưởng đến tình yêu: có bình yên, ngọt ngào nhưng cũng có khoảng cách và mất mát.

Bởi thế:
“Biển từng ôm ta vào lòng
Ta ôm biển được vẫy vùng bao phen…”

Biển được nhân hóa như một vòng tay từng chở che, đón nhận con người. Còn “ta” từng hòa mình vào biển, từng sống trong không gian tự do, khoáng đạt ấy. Hai câu thơ gợi một quãng đời, một miền hạnh phúc đã đi qua.

Nhưng ký ức đẹp đôi khi lại khiến hiện tại buồn hơn:
“Ngày nào bên biển bên em
Nay bên biển ngắm trăng lên một mình”

Chỉ một chữ “nay” mà khoảng cách thời gian và tình cảm mở ra rất rộng. “Ngày nào” thuộc về quá khứ có hai người; “nay” là hiện tại chỉ còn một người. Vẫn biển ấy, vẫn trăng ấy, nhưng người đã không còn bên cạnh. Thiên nhiên gần như không đổi, chỉ có lòng người đã khác.

Đến đây, biển trở thành nhân chứng câm lặng của tình yêu:
“Biển như hờ hững vô tình
Có thấu chăng cõi lòng mình…chông chênh?”

Câu hỏi không cần lời đáp. Cái “hờ hững vô tình” của biển thực ra là sự phản chiếu cảm giác cô đơn của nhân vật trữ tình. Hai chữ “chông chênh” khép lại bài thơ bằng một trạng thái tâm hồn chưa tìm được điểm tựa. Đó không phải nỗi đau dữ dội, mà là một nỗi buồn lặng, kéo dài như tiếng sóng.

Đặt “Nhớ biển” trong hành trình sống của một người đã đi qua hơn tám thập niên cuộc đời, chữ “nhớ” càng có chiều sâu. Đây không chỉ là nỗi nhớ của tình yêu mà còn là sự ngoái nhìn của một tâm hồn từng trải. Với một người từng khoác áo lính, những câu thơ về biển và tình yêu cho thấy phía sau những năm tháng cứng cỏi vẫn là một trái tim biết yêu, biết nhớ và biết rung động trước mất mát.

Về nghệ thuật, bài thơ gây ấn tượng bởi hệ thống hình ảnh gần gũi: biển, sóng, cát, trăng, thuyền, muối. Phép nhân hóa giúp biển mang dáng dấp của một người bạn, một người tình, một người tri kỷ. Điệp từ “biển” tạo âm hưởng chủ đạo, gợi sự dào dạt của sóng nước và nhấn mạnh đối tượng mà cảm xúc hướng tới. Ngôn ngữ mộc mạc, dễ cảm nhưng phía sau những câu chữ giản dị là một dòng tâm trạng liên tục vận động.

Điều đáng quý là bài thơ từ một cuộc tình gợi ra một quy luật của đời sống: con người thường chỉ nhận ra giá trị của hạnh phúc khi nó đã trở thành ký ức. Một buổi chiều bên biển, một vầng trăng, một người cùng ngắm sóng – những điều từng rất bình thường – đến khi không còn nữa lại trở thành những dấu mốc khó phai.

Bởi vậy, biển trong “Nhớ biển” vừa là cảnh sắc thiên nhiên, vừa là nơi cất giữ ký ức. Biển Dốc Lết – Nha Trang năm 2017 trong ghi chú của tác giả không chỉ là một địa danh, mà dường như đã trở thành một “địa chỉ tâm hồn”, nơi một khoảnh khắc đời người được neo lại giữa mênh mông sóng nước.

Biển vẫn ở đó. Trăng vẫn lên. Sóng vẫn vỗ vào bờ cát. Chỉ có người đứng trước biển hôm nay đã khác với “ngày nào”. Và chính trong sự khác biệt ấy, thơ được sinh ra – như một cách để con người giữ lại những gì thời gian không thể giữ.

“Có thấu chăng cõi lòng mình… chông chênh?”
Câu hỏi bỏ ngỏ, nhưng dư âm còn mãi. Bởi đôi khi, biển không cần trả lời. Chỉ cần biển lặng lẽ nghe, trăng lặng lẽ soi, cũng đủ để một nỗi nhớ có nơi gửi gắm và một tâm hồn từng trải tìm được sự đồng cảm trong chính tiếng sóng của đời mình./.

BÁ NHA